كوه دماوند و يخچالهاي آن
دماوند یک کوه آتشفشانی مطبق است (راوندی، مرتضی. تاریخ اجتماعی ایران. پوشینه دوم، چاپ سوم، انتشارات امیرکبیر)که عمدتاً دردوران چهارم زمینشناسی موسوم به دوران هولوسین (همان منبع، ص121) تشکیل شده و نسبتاً جوان است. (کوه دماوند. سایت Pars Times ) فعالیتهای آتشفشانی این کوه محدود به تصعید گازهای گوگردی است. (ایرنا. بازدید در تاریخ ۲۱ آوریل ۲۰۰8)
آخرین فعالیتهای آتشفشانی این کوه مربوط به ۳۸۵۰۰ سال قبل بودهاست (اطلس زمینشناسی راهها (انگلیسی). پایگاه ملی دادههای علوم زمین). دامنه کوه بوسیله جریانهای گدازههای متعدد که از قله یا از مخروطهای فرعی سرازیر شده اند پوشیده شده است(کمیته ملی المپیک, 1386)
برغم ارتفاع 5671 متری دماوند از سطح دریا دهانه آتشفشان این کوه از زمینهای اطراف 1600 متر تا 2000 متر است. مخروط آن منظم و روی کوههای فراسایش یافتهای که در حدود 3500 متر از سطح دریا ارتفاع دارند واقع است (کمیته ملی المپیک,
1386)
دماوند یک آتشفشان خفتهاست که امکان فعال شدن مجدد آن وجود دارد. این کوه امروزه در مرحله فرمولی قرار دارد, و در مواقعی که هوا مناسب است می توان حتی از فواصل خیلی دور بخارهایی را که از قسمت راس آن خارج می شوند مشاهده نمود. بخارات متصاعد به علت تقطیر بخار اب, تقریبا ابر مانند جلوه می کنند. حلقه فرمولها در 500 تا 600 متری زیر قله و در واقع در محلی که شیب کوه, در بالاترین قسمت, ملایمتر می شود قرار دارد. در اطراف دهانه از جاهای دیگری نیز بخار آب گرم و گازهای گرم متصاعد می گردد. زردی در اطراف قله مربوط به گوگردی است که بخارهای متصاعده که مقدار زیادی sh2 دارند به وجود می آیند. اسیدهای حاصل از بخارات روی سنگهای اطراف قله اثر داشته آنها را به شدت تجزیه و خرد نموده اند, در چند نقطه نیز گاز با فشار زیاد خارج می شود. (محمدی فر 1386, ص 263)
در برخی از سالها از جمله در سال 1386، از قله دماوند، دود و بخارهای زیادی خارج شدهاست که برخی از شاهدان آن را گواهی بر فعال شدن این آتشفشان پنداشتهاند. اما در حقیقت در سالهای پربارش، با نفوذ آب به درون قله و مواجه شدن با سنگهای داغ، جریانی از بخار آب از دهانه قله خارج میشود و چنین به نظر میرسد که فعالیتهای آتشفشانی صورت گرفتهاست. (شیرآقایی، روزنامه اعتماد) در ضلع جنوبی و در ارتفاع 5100 متری این کوه گازها و فرمرولها نمایان هستند. این محل متعلق به یک دهانه قدیمی است که بوسیله قله مخروطی فعلی مستور گردیده است. در ضلع جنوب شرقی ، نقشه های ولکانی کلاستیک ریزشی و جریانی ضخامت زیادی به خود اختصاص داده است (گراتس, کوستا, 1384, ص45)
گدازههای دماوند وسعتی در حدود 400 کیلومترمربع را پوشانیده اند. به علاوه جدیدترین گدازهها در دامنه غربی مخروط قرار گرفتهاند و روی همین دامنه مخروطهایی از خاکستر وجود دارد. جریان گدازه که از دامنه غربی سرازیر گردیده وارد رودخانه لار شده است و در مسیر آن سدی ایجاد کرده و دریاچه سدی لار را پدید آورده است. این سد بوسیله رسوبات پر گردیده و پس از شکسته شدن گدازههای سدکننده مزبور ، جریانهای آب روی آن برقرار گردید، شاهد این امر وجود تراس (پادگانه آبرفتی) در قاعده دامنه غربی دماوند است (همان منبع، ص 46)
قله دماوند نسبتا پهن میباشد و قطر دهانه آتشفشان در حدود 400 متر مربع
و عمق آن 30 متر است(محمدی فر 1386, ص263). قسمت مرکزی دهانه ، بوسیله دریاچهای از یخ پوشیده شده(کمیته ملی المپیک, 1386) و حوضچه ای به شعاع تقریبا 20 متر پدیدآورده که کاملا دایره ای شکل است(محمدی فر 1386, ص263) و در حاشیه آن دودخانهایی وجود دارد که زمین های اطراف را به رنگ زرد درآورده اند.(شیرآقایی، روزنامه اعتماد) جدا از دهانه فعلی ، شواهدی از دهانه های قدیمی را می توان دید. یکی از این دهانه های قدیمی در پهلوی جنوبی و در ارتفاع 100 متر قرار دارد که در حال حاضر ، محل خروج گازها و دودخانها است. در پهلوی شمالی دماوند اثر دیگری از یک دهانه قدیمی به قطر حدود 9 کیلومتر دیده می شود که امروزه رودخانه ناندل در آن جریان دارد (شیرآقایی، روزنامه اعتماد).
سنگهای دهانه قدیمی کمی بازیک تر از گدازه های جوان دماوند است. اگرچه بروس و همکاران ( 1977 ) با توجه به ترکیب شیمیایی گدازهها ، دماوند را آتشفشانی دیررس و دور از زاگرس میدانند که در تشکیل آن برخورد صفحهها و پدیده فرورانش از نوع خاص و ذوب پوسته اقیانوسی نقش داشته، ولی جایگاه این مخروط در محل تلاقی البرز خاوری و باختری این ذهنیت را تقویت میکند که تلاقی گسل های عمیق پوسته ، بویژه انواع امتداد لغز شمال باختری و شمال خاوری ، محل مناسبی برای رسیدن ماگما به سطح زمین بوده است(شیرآقایی، روزنامه اعتماد).
یخچالهای طبیعی کوه دماوند
با وجود وسعت نسبتا زیاد منطقه اطراف دماوند, همچنین ارتفاع زیاد و درجه حرارت پائین و ریزش برف زیاد سالانه در این منطقه به لحاظ گرمای زیاد ناشی از فعالیتهای آتشفشانی و همچنین شیب زیاد مخروط دماوند و نبود شرایط مناسب برای تشکیل سیرک یخچالی, در این منطقه یخچالهای کوهستانی قابل ملاحظه ای شبیه آنچه در سایر مناطق کوهستانی ایران وجود دارد (مانند علم کوه و سبلان) دیده نمی شود. البته در اطراف قله دماوند برفچالهای نسبتا بزرگ و یخچالهای کوهستانی کوچک و چهار یخچال (در جبهه شمالی) با شیب بسیار تند که از نوع معلق به شمار می روند وجود دارد. همچنین دره یخار ( در جبهه شمال شرقی) نمونه بارزی از این نوع یخچالها است. (محمدجعفر یاحقی، ۱۹۶) |6|
به طور کلی یخچالهای طبیعی اطراف قله دماوند را می توان به دو دسته تقسیم بندی نمود: (مقیم, 1387,ص18) (وزيري،1382، ص120)
الف- یخچال های شمالی و شمال شرقی اطراف قله دماوند: (وزيري، 1382، ص 122)
- یخچال سیوله (جبهه شمالی)
اين يخچال در شمال قله قرار دارد و مشخصات تقريبي آن عبارتند از:
مساحت 1.2 كيلومتر مربع، محيط 5.2 كيلومتر، طول حداكثر 2.4 كيلومتر، عرض متوسط 450 متر و ارتفاع حداكثر و حداقل از سطح دريا 5000 متر و 3700 متر.
- یخچال دوبی سل (جبهه شمالی)
اين يخچال در شمال قله قرار دارد و مشخصات تقريبي آن عبارتند از:
مساحت 0.7 كيلومتر مربع، محيط 4.6 كيلومتر، طول حداكثر 2 كيلومتر، عرض متوسط 250 متر و ارتفاع حداكثر و حداقل از سطح دريا 5000 متر و 3700 متر.
- یخچال اسپله (جبهه شمالی)
اين يخچال در شمال قله قرار دارد و مشخصات تقريبي آن عبارتند از:
مساحت 0.8 كيلومتر مربع، محيط 4.2 كيلومتر، طول حداكثر 2 كيلومتر، عرض متوسط 500 متر و ارتفاع حداكثر و حداقل از سطح دريا 5000 متر و 3800 متر.
- یخچال عروسکها (جبهه شمالی)
- یخچال خورتاب سر (جبهه شمالی)
اين يخچال در شمال (كمي متمايل به شرق) قله قرار دارد و مشخصات تقريبي آن عبارتند از:
مساحت 0.5 كيلومتر مربع، محيط 3.6 كيلومتر، طول حداكثر 1.7 كيلومتر، عرض متوسط 300 متر و ارتفاع حداكثر و حداقل از سطح دريا 4800 متر و 3800 متر.
- یخچال یخار (شمال شرقی)
اين يخچال به خاطر شيب بسيار تندي كه دارد ( از 40% تا 80% و قسمتي از آن ديواره اي مي باشد) از نوع يخچال معلق به شمار مي آيد و داراي قنديلهاي يخي آويزان است. كه طول برخي از آنها به بيش از 50 متر مي رسد. اين يخچال با مساحت تقريبي 2 كيلومتر مربع حدودا از ارتفاع 4500 متر از سطح دريا شروع و تا ارتفاع 5600 متر ختم مي شود (قسمت بالايي آن به بام برفي يا بام يخي مشهور است).
ب- یخچالهای پراکنده و برفچالهای اطراف دماوند: (همان منبع، ص 123)
با توجه به ارتفاع خط برف در اطراف قله دماوند، كه حدودا در ارتفاع 4500 متر از سطح دريا قرار دارد، قطعا بالاتر از اين ارتفاع يخچال طبيعي يا برفچال قرار دارد. همچنين نواحي ديگر از قبيل دره ها و برخي از شيبها (از ارتفاع 4500 متر به بالا) برفچال يا يخچالهاي كوچك مي باشند. مهمترين اين برفچالها يا يخچالها عبارتند از:
- یخچال وزمین چال (شرقی)
- یخچال سرداغ (بین یالهای غربی و جنوب شمال غربی)
- یخچال غربی (بین یالهای شمال جنوب غربی و غربی)
- یخچال کافر دره (بین یالهای جنوبی و جنوب شرقی)
- · یخچال آسپرین سر ( بین یالهای جنوبی و جنوب جنوب غربی)
خصوصيات يخچالهاي طبيعي اطراف دماوند (همان منبع، ص123)
- خط برف: به طور متوسط خط برف در منطقه يخچالهاي طبيعي و برفچالهاي اطراف قله دماوند در ارتفاع 4400 متر تا 4500 متر از سطح دريا مي باشد.
- شيب بسيار تند اين يخچالها، 26% تا 40% است كه باعث شده ضخامت يخ اين يخچالها از حدود 20 متر بيشتر نشود.
- به لحاظ شيب بسيار تند در سطح يخچال شكافهاي عميق ديده نمي شود.
- ريزش بسيار تند واريزه ها در اواخر فصل ذوب، درواقع حركت بخرفتهاي سطحي به خاطر شيب زياد يخچال مي باشد. اين ريزش در يخچال دره يخار شديدتر از يخچالهاي ديگر مي باشد.
- در سطح يخچالها، ستونهاي برفي يخ زده به ارتفاع 50 تا 80 سانتيمتر ديده مي شود. به لحاظ شكلي به اين ستونها كه شبيه آدمك يا عروسك هستند آدمك برفي يا عروسكي مي گويند. آب و هوا، شدت تابش، زاويه تابش و ... از عواملي است كه در تشكيل اين آدمكهاي برفي نقش دارند. پايان تابستان و آغاز پائيز بيشارين زمان گسترش اين آدمكهاي برفي است. در دامنه جنوبي مخروط آتشفشان دماوند، آدمكهاي برفي ديده مي شود.
4-2-1-4- رودخانه هایی که از یخچالهای طبیعی و برفچالهای دماوند سرچشمه می گیرند: (مقیم, 1387,ص25)
- رودخانه هراز ( سرچشمه اصلی این رود قله پالون گردن در البرز مرکزی است, اما شعبه هایی نیز از یخچالهای شمالی و شمال شرقی کوه دماوند آن را سیراب می کند)
- رودخانه دلیچای (پرآبترین شعبه رودخانه هراز که از غرب دماوند سیراب می گردد)
- رودخانه سفید آب, رودخانه غزل دره, رودخانه لار بزرگ: جملگی از رشته کوههای موسوم به دوخواهران سرچشمه می گیرند.
4-2-1-5- دریاچه سدلار: (همان منبع، ص 27)
این سد در منطقه تنگ تیتالون و برای مهار آب رودخانه های دلیچای, سفید آب, غزل دره و لار بزرگ بنا نهاده شده است. همچنین آب رودهای کوچکتری که عمدتا در ناحیه جنوبیش قرار دارند و از کوههای لواسانات سرچشمه می گیرند همانند : سیاه پلاس, پهنک, چهل بره, سیاه غار, لار کوچک و یونزا نیز به سدلار سرازیر می شوند. دریاچه سدلار به طور تقریبی 10 تا 15 کلومتر از تنگ تیتالون آغاز و تا کمردشت و برخی مواقع پرآبی تا ناحیه موسوم به چهل بره به پیش می رود. این دریاچه از جنوب به دو قله منفرد چاهک و تیزکوه و از شمال به قلل زرشکی و کمر دشت منتهی می شود.
دریاچه بزرگ و جذاب سدلار موجب روی آوردن علاقمندان به ماهیگیری, شنا و تورهای استفاده کننده از ساحل زیبای آن شده. این امر موجب آن گشته تا تمامی منطقه لار تحت نظارت سازمان حفاظت از محیط زیست قرار گیرد.
برای دستیابی به این دریاچه در جاده هراز پس از گردنه امامزاده هاشم با رسیدن به بخش پلور در جاده کوهستانی رو به شمال, با طی حدود 20 کیلومتر جاده آسفالته به دریاچه سد لار و رودخانه زیبای دلیچای می رسیم. (همان منبع، ص27)
منابع:
بهره برداری از کوهها, ویلیامز, لارنس, مترجم خاکیانی, محمد رضا, نشر رازان, چاپ اول 1371
دماوند بلندترین کوه ایران, کارل گراتس و روبرت کوستا, ترجمه ایرج هاشم زاده, چاپ اول بهار 1384, چاپ کیانقش
راهنمای صعود به قله دماوند, مقیم, علی, چاپ اول, موسسه کتاب همراه
شناسایی یخچالهای طبیعی در ایران, وزیری, فریبرز, چاپ اول 1382, چاپ زحل
مقاله دوره آموزشي كميته ملي المپيك 1385
مقالههاي محمدي فر، داود، در گاهنامههاي شمارهي 5 و 9 انجمن كوهنوردان ايران
برگرفته از مقاله " يخچالهاي طبيعي كوه دماوند" (رضا زارعی)
یخچالها و برفچالهای کشور از منابع اصلی و مهم آب شیرین ایران هستند. از یک سو ثابت و محدود بودن منابع آب شیرین در چرخه طبیعت و به ویژه ایران که از مناطق نیمه خشک به شمار می آید، و از سویی دیگر افزایش جمعیت و توسعه شهرها که باعث افزایش چندین برابری در مصرف آب شده است بیانگر ضرورت شناخت و حفظ یخچالها به عنوان یکی از اصلی ترین منابع آب شیرین کشور می باشد(1). بی شک یخچالهای ایران نیز بمانند تمام دنیا تحت تاثیر گرمایش زمین و تغییرات آب و هوایی قرار گرفته اند و این سوال به ذهن می رسد که "مگر نه این است که گریزی از این تغییرات جهانشمول وجود ندارد و ایران نیز بمانند دنیا باید تاوان گرمایش زمین را بدهد؟ ". در پاسخ باید گفت که شناخت یخچالهای ایران در وحله اول موجب می شود که از وجود این منابع مهم آبی و نقششان در طبیعت و زندگی خود مطلع گردیم. همچنین شاید آگاهی از اوضاع نچندان خوش یخچالها، ما را بر آن دارد که از تکرار برخی از اعمالمان که موجبات گرمایش زمین و نابودی و آلودگی یخچالهاست صرف نظر کنیم.